Geschiedenis - Piggy Bank Facts 2024

Ga naar de inhoud

Geschiedenis

Geschiedenis
Waarom juist het varken een geluksfactor heeft?
En model voor het spaarvarken kon worden.
De perceptie van het varken varieerde tussen verschillende beschavingen en tijdsperioden. De overgang van het varken van een onrein dier naar een symbool van geluk en voorspoed is geworteld in culturele en historische verschuivingen. Hier is een nadere blik op de transformatie:
  1. In oude culturen vaak symbool van vruchtbaarheid en welvaart. Aan de Griekse godin van de oogst Demeter werd een varken geofferd. De Noordse en Germaanse godin Freya had als bijnaam ‘zeug’ en als rijdier een goudkleurig everzwijn. De Kelten kenden de oude wijze godin ‘Cerridwen’; zij had de gedaante van een varken. De Chinezen zagen in het varken vooral een symbool van kracht. In de tijd van de farao’s (Egypte) gaf men elkaar met Nieuwjaar een amulet in de vorm van een vrouwelijk varken, als symbool van vruchtbaarheid, welvaart en geluk.
  2. Oude overtuigingen: In veel oude culturen, waaronder die van het oude Egypte en delen van Mesopotamië, werden varkens vaak geassocieerd met onreinheid vanwege hun aaseter-gedrag en hun leefgebied in vuil en modder. Religieuze en culturele overtuigingen leidden er in sommige samenlevingen toe dat varkens als ‘onreine’ dieren werden geclassificeerd. In het Jodendom gold het varken als een onrein dier. Dat heeft de Islam overgenomen. Die onreinheid had waarschijnlijk niet te maken met het feit dat het dier zich graag in de modder wentelt, maar veeleer met het feit dat het in omringende heidense culturen als vruchtbaarheidssymbool in hoog aanzien stond. Overigens: In het Jodendom is varkensvlees al verboden sinds het oude testament. In Leviticus 11:7-8 staat geschreven: «Varkens zijn weliswaar drager van de hoeven, maar kauwen hun voedsel niet op. Daardoor zijn ze voor jullie onrein. Het vlees van deze dieren mogen jullie niet eten en hun kadavers mogen jullie niet aanraken.» De meer praktische reden achter dit gebod heeft ook te maken met gezondheid en hygiëne, aangezien varkens bekend staan (of stonden) om hun potentieel voor ziektes.
  3. Veranderende perspectieven: In de loop van de tijd begon de maatschappelijke houding ten opzichte van varkens te veranderen. Naarmate samenlevingen evolueerden en meer verstedelijkten, veranderden de interacties van mensen met varkens. Varkens werden gedomesticeerd en grootgebracht in gecontroleerde omgevingen, in plaats van dat ze wilde aaseters waren. In de Middeleeuwen gebruikte men varkens om het stadsvuil op te eten. En omdat straatvuil ratten aantrok en ratten weer de pest verspreiden, zag men varkens als beschermers tegen de pest. Deze zogenaamde Sint-Antoniusvarkens (naar Antonius-van Egypte; † 356; feest 17 januari) kregen dan ook een belletje om hun nek.  De verandering in de levensomstandigheden leidde tot een betere hygiëne en verminderde de negatieve associaties met varkens.
  4. Landbouwsymboliek: In sommige culturen droeg het vermogen van het varken om zich snel voort te planten en een aanzienlijke hoeveelheid vlees te leveren, bij aan de symbolische associatie ervan met vruchtbaarheid, overvloed en welvaart. Doordat het wroeten in de aarde door de varkens in meerdere culturen werd geassocieerd met contact met de aardegoden kregen de varkens een soort van “heilig mystieke” status: brenger van voorspoed (goede oogst). Deze percepties leidden ertoe dat het varken symbool stond voor geluk en fortuin.
  5. Culturele factoren: Verschillende culturen omarmden de symboliek van het varken als geluksdier. In de Chinese cultuur is het varken bijvoorbeeld een van de twaalf dierenriemdieren en wordt het geassocieerd met rijkdom en voorspoed. Deze positieve symboliek droeg verder bij aan de transformatie van het varken van een onrein dier naar een gelukssymbool.

Samenvattend werd de overgang van het varken van onrein naar een symbool van geluk en voorspoed beïnvloed door veranderende maatschappelijke normen, verstedelijking, agrarische betekenis en culturele associaties. Naarmate samenlevingen evolueerden en op verschillende manieren met varkens omgingen, veranderde hun perceptie, wat leidde tot de transformatie van het varken tot een positief symbool van overvloed en fortuin in bepaalde culturen.

Is het dan ook automatisch het symbool voor spaarzaamheid, zoals heden ten dage? Nu er bijna geen contant geld meer in omloop is (zeker weinig muntjes) is het spaarvarken nog steeds het symbool voor begrippen als de economie. Sla er de dagbladen maar voor op. Het varken is symbool van fortuin en kon daardoor ook een spaarpot worden. Maar er waren toch ook al andere spaarpotten, offerblokken? Hoezo dus: een spaarvarken? Om te weten hoe dat kon duiken we weer even de geschiedenis in.

Freyja en St Anthonis
Links Noordse godin Freyja op haar gouden everzwijn Hilsisvini en haar katten. Rechts St. Anthonis met de varkens.
Stadsleven in de ME
Stadsleven in de middeleeuwen, met loslopende varkens die leefden van het straatvuil. Op 17 februari werden ze geslacht.
Waarom een spaarpot in de vorm van een varken?
Voor hoe het ordinaire "huis-tuin-en-keuken-varken" een gelukszwijntje (Glücksschweinchen) kon worden zijn verschillende invalshoeken:
  1. Andere spaardieren dan een varken kunnen toch ook? Die zijn er, heel veel zelfs. Ik spaar varkens, spaarvarkens. Het varken staat voor het kapitaal dat het gemiddelde gezin in heel vroeger tijden bezat. Toen spaarden de mensen nauwelijks geld, of het moest zijn in een missiebusje of een offerblok in de kerk. Een spaarpot hadden ze niet nodig. Ze spaarden wel op een andere manier. Zoals door in het voorjaar een biggetje te kopen, dat groot te brengen en het varken in november te slachten als voedsel voor de winter. Dat was het kapitaal van de arbeidersgezinnen en keuterboeren. Niet alleen als voedsel, maar ook om de chirurgijn (de dokter) te betalen met een ham, of daarmee schulden bij anderen af te lossen. Ook in die zin was het geslachte varken een spaarvarken met kapitaal. “Het hebben van een varken” komt voort uit het bezitten van varkens als bron van voedsel en inkomen. Uiteraard moest de waarde nog hoger geschat worden in tijden dat voedsel schaars en duur was. De uitgesproken vruchtbaarheid van deze diersoort bleek de basis voor het vergroten van de waarden en rijkdom van de varkenseigenaren
  2. Leerjongens die in de middeleeuwen van baas naar baas trokken werkten in de oogstperioden of perioden dat ze even geen baas hadden vaak in de landbouw. Aan het eind van zo’n periode gaf de boer hen als beloning een biggetje mee met de beste wensen (“veel geluk”) voor de toekomst. Zwijnen (overdrachtelijk) betekent onverdiend of onverwacht geluk hebben. De oorsprong hiervan hangt ook samen, denkt men, met het middeleeuwse gebruik om bij wedstrijden (op jaarmarkten) de verliezer met enige hilariteit een varken of biggetje te geven. Voor de verliezer een onverwacht geschenk en het varken een gelukbrenger.
  3. Op sommige plaatsen was het in de 19e eeuw gewoonte wordt de gewoonte om in een spel biggen te grijpen nog steeds toegepast. De deelnemers vormen een cirkel en plaatsen daarin een jong varken. Wie het varken weet te vangen, krijgt dit dier als prijs. "Varkensraces" op volksfeesten zijn gelukkig afgeschaft aangezien het plezier van de toeschouwers in de zuivere betekenis van het woord ten koste gaat van de dieren, tenzij ze daarvoor zijn opgeleid. Wat nu ook geldt voor hondenraces in Engeland, die ook langzamerhand als een hardvochtige traditie uit het verleden worden beschouwd.
  4. Vroeger werd het zwart op de schietschijven, de roos, soms afgebeeld in de vorm van een (wild) varken. Wie het midden raakte, hier het varken, had ook geluk.
  5. Er bestaat tot op de dag van vandaag bijgeloof over het geluk van varkens. Zoals bijvoorbeeld op de Mercato Nuovo in Florence (die de 'Stromarkt' wordt genoemd omdat je er vroeger allerlei dingen kon kopen die van stro zijn gemaakt) staat een groot bronzen everzwijn. Zijn snuit glimt, omdat die door duizenden mensen is gekust. Dat zou geluk brengen.
  6. Spaarvarken in het Engels is piggy bank. Maar dat is daar ook het algemene woord voor spaarpot, niet alleen spaarvarken. Hoe dat komt?
    In de Middeleeuwen maakte men in Engeland van de kleisoort ‘pygg’ aardewerken potten en kommetjes die zeer geschikt waren als keukengerei en ook om losse muntjes in te bewaren. In de loop der tijden is de naam van de kleisoort pygg verward met zijn Engelse homoniem pig (varken) zodat piggy bank ontstond. De algemene naam voor iets waar je in spaart. Het is voor de Engels sprekenden tevens de verklaring waarom er spaarpotten in de vorm van spaarvarkens werden gebakken. Ik twijfel aan deze uitleg. En niet alleen ik. Er is volgens de meeste experts geen bron te vinden die iets vermeld van een kleisoort die pygg zou heten. Bovendien is de term “pygg bank” etymologisch niet traceerbaar en het Amerikaanse woord ‘pig(gy) bank’ zou pas een eeuw oud zijn. Bovendien wordt omstreeks 1600 in het Engelse taalgebied nog thriftbox gezegd als men spaarpot bedoelde (thrifty: spaarzaam, zuinig; vgl. de gietijzeren Thrifty). Maar ook christmas box en apprentice box. Geoormerkte spaarpotten dus, net als de boete(spaar-)pot van de Gilden in de Middeleeuwen. Of gewoon money box.

Experts puzzelen (net als ik) al jaren met de vraag of het spaarvarken wel ‘algemeen goed’ was en vanaf wanneer het een echt gebruiksvoorwerp was. Pas in de 17e eeuw komen we het "fysieke" spaarvarken in Nederland voor het eerst tegen. In geschriften of zo je wilt literatuur was dat veel later. Sprookjes schrijver Hans Cristian Andersen liet vanaf 1858 verschillende (spaar-)varkens optreden in zijn (in het Nederlandse vertaalde) vertellingen. Vanaf 1885 spreekt men van ‘stenen spaarvarken’ en ook al van kortweg ‘spaarvarken’. De voorwerpen waren inmiddels geheel ingeburgerd, want een krantenbericht uit 1895 spreekt van een “ouderwetsche steenen spaarvarken met een gleuf”. En vanaf 1899 wordt spaarvarken de normale benaming.  A. D. Hildebrand  schiep de naam Centebuik (1932) en Joop Löbler (net als Hildebrand kinderboekenschrijver) noemde het spaarvarken Stuiverbuik (1935).

Goed om te weten. Maar hoe oud is het spaarvarken eigenlijk? En bestaat er zo iets als het OUDSTE spaarvarken?
Varken in de ME
Nabuurschap in de middeleeuwen. Het varken wordt geslacht. Het brood wordt op houtvuur gebakken.
Middeleeuwse markt
Markt in de middeleeuwen. Mooi sfeerbeeld met varken, let op de modder. Links bouwvakkers.
Oudste spaarvarken
Hoe oud is het oudste spaarvarken? En dan bedoel ik een spaarpot in de vorm van een varken. Waar komt die dan vandaan? Deze (aan mezelf gestelde) vragen beantwoorden valt nog niet eens mee.
M’n eerste gedachte was dat zo’n oud spaarvarken in China gevonden zou moeten zijn. Immers de beschaving in China was al op een hoogtepunt toen ‘we’  in het westen nog in beestenvellen rondliepen en er nog geen geldtransacties (sparen kan je met vele voorwerpen, maar muntjes zijn handiger als je ze in een spaarvarken wilt stoppen) plaatsvonden. De omstandigheden voor een spaarvarken waren in China ook gunstig. Het varken stond hoog in aanzien als varken op zich, maar ook als offerdier. Wat ik vond in de literatuur was geen spaarvarken, maar wel degelijk spaarpotten van klei. In de Tang dynastie bijvoorbeeld waren er al zowel officiële offerblokken als spaarpotten voor kinderen. Geen (oudste) spaarvarken in China dus. Toch merkwaardig voor een land dat het varken in haar dierenriem heeft.

Vóór onze jaartelling vinden we geen spaarvarken. Toch is sparen al een eeuwenoud gebruik. Voor het ‘kopen’ van een bruid, voor feesten en andere bijzondere gelegenheden legde men regelmatig iets apart in speciale bergplaatsen. Wanneer men er voor het eerst individuele spaarpotten op na ging houden is onbekend. Bij de oude Grieken kende men verwante objecten, in de vorm van offerblokken met een gleuf. Hier ging het om gaven van meerdere 'spaarders' bij elkaar. Bij opgravingen in Pompeï vond men kleinere modellen van offertronken (uit de 1e eeuw na Chr.), die als bewaarplaats van privégeld (kunnen) hebben gediend. Waarschijnlijk ontstonden de eerste verplaatsbare spaarblokken en spaarpotten in ons westers deel van de wereld in de vroege middeleeuwen. Bekend zijn de zware offerblokken in kerken. In latere eeuwen bewaarde men ook thuis geld: in een wollen sok (geen grapje, maar door vondsten aangetoond), in aarden potten of kruiken. Ons in het westen zo bekende spaarvarken zou zijn ontstaan rond 1600 en was in de 18e eeuw een gebruiksvoorwerp dat je in veel huishoudens tegenkwam.

Toch is het spaarvarken ouder dan 1600. Nogmaals: ik heb het over het varken! We gaan naar Indonesië. Nabij Trowulan op Oost Java is een groot complex opgegraven van het Majapahit koninkrijk uit de 14e  en 15e  eeuw. Met grote aantallen terracotta figuren, waaronder spaarvarkens. De Majapahit spaarvarkens waren er om muntjes als offer voor de goden in te bewaren. Waarschijnlijk moet je ze in zekere zin vergelijken met onze kerkelijke offerblokken, deze spaarvarkens waren zeker geen kinderdingen. Ik heb 5 kopieën in mijn collectie. Het oudste spaarvarken stamt dus uit de 14e eeuw? Nou, dat is nog maar de vraag. Een theorie is dat de Italiaanse Franciscaanse broeder Oderico van Pordenone, misschien wel de enige westerling aan het Majapahit-hof in de 14e eeuw, het idee mee naar huis nam. En dan was het er ineens? Vaak is de tijd ergens rijp voor en ontstaat zo iets als een spaarpot in de vorm van een varken op meerdere plekken tegelijk. Maar het zou zomaar kunnen. Het verhaal over hoe spaarpotten onderdeel werden van de westerse cultuur is sowieso meer dan warrig.

Het tot nu toe oudst bekende spaarvarken in ons deel van de wereld is gevonden in Billeben (Thüringen, Duitsland). Onderzoek zou uitwijzen dat dit middeleeuwse stenen spaarvarken is gemaakt in de periode 11e tot 15e eeuw. Sommige deskundigen houden het op de 13e eeuw (consensusmodel: mooi in het midden!). Het origineel bevindt zich in de depot van het Museum für Ur- und Frühgeschichte Thüringens in Weimar. Of het Billeben spaarvarken een echt spaarvarken was wordt betwist omdat er, in tegenstelling tot het spaarvarken gevonden bij Burg Schweinheim in Euskirchen, geen bewijs is dat er munten in zijn verzameld. Het spaarvarken uit Euskirchen wordt toegeschreven aan kasteelheer, Wilhelm Spieß von Büllesheim, die het rond 1576 op kasteel Schweinheim zou hebben gevonden. Uit 1576 dus, omdat de oudste in het varken aangetroffen munt uit die tijd dateert. Uit 1576 beweren deskundigen, maar ik beweer dat het spaarvarken best ouder kan zijn geweest. Saillant detail is de vondst niet is gedocumenteerd in het Stadsarchief en bovendien is het spaarvarken zelf ‘onvindbaar’.

Het antwoord op mijn vragen is derhalve: het oudst bekende Westerse spaarvarken komt uit Duitsland en zou stammen uit de 13e eeuw. Maar zoals met alle 'existentiële’ vragen zijn de deskundigen het daar nog niet over eens, zoals je hebt kunnen lezen. Goed gedocumenteerd is wel dat de eerste spaarvarkens rond 1600 verschijnen in ons westers deel van de wereld. Het oudste spaarvarken in mijn verzameling is van ± 1750. Maar zeker van die datum ben ik ook niet. Spaarvarkens determineren is namelijk geen exacte wetenschap.
Vondst uit de 18e eeuw
Vondst uit beerput in Bergen op Zoom, uit late 18e eeuw.
182
Majapihit. Indonesië, 14e eeuw. Kopie.
Billeben Sparschwein
Billeben, oudste Duitse spaarvarken, 13e eeuw.
Eusenkirchen Sparschwein
Alleen maar een monumentje in Eusenkirchen.
Geluksvarken (Sparschweinchen) van goud
Het varken heeft in veel culturen een symbolische betekenis. In sommige culturen wordt het varken beschouwd als een onrein dier, maar vaker wordt het gezien als een symbool van geluk. Dit blijkt onder andere uit het feit dat spaarpotten vaak de vorm van een varken hebben. Het bezitten van een varken stond historisch gezien symbool voor rijkdom en voorspoed, en deze overtuiging gaat terug tot in de middeleeuwen.

In Midden-Europa vond traditioneel de varkensslacht plaats aan het begin van december, aan het begin van de Adventsperiode, die bestaat uit de vier zondagen voorafgaand aan Kerstmis. Deze slacht was een feestelijke gelegenheid waarop het hele dorp samenkwam en een feestmaal bereidde met de delen van het varken die snel verwerkt moesten worden. De rest van het vlees werd ingemaakt en bewaard voor de koude wintermaanden, als een soort voorbereiding op magere tijden.

In Tsjechië wordt nog steeds op Nieuwjaarsdag een traditionele maaltijd gegeten waarbij naast linzen ook een gekookte varkenskop op het menu staat. Het zachte kopvlees wordt gecombineerd met een mierikswortelsaus. Verschillende delen van de varkenskop hebben elk hun eigen symbolische betekenis. Degene die het oortje krijgt, zou in het komende jaar goed moeten kunnen luisteren en volgzaam zijn. Degene die de wangen krijgt, zou vriendelijk en barmhartig moeten zijn.

In de kersttraditie van veel Midden-Europese landen is vooral het beeld van een gouden varkentje verbonden met Kerstmis, vooral met kerstavond op 24 december. Er wordt geloofd dat wie op die dag heeft gevast en geen vlees heeft gegeten, een beeld van een gouden varkentje aan de muur zal zien. Degene die dit ziet, zal naar verluidt het komende jaar veel geluk ervaren. De gouden kleur van het varken verwijst niet alleen naar de rijkdom van goud, maar ook naar de gouden stralen van de zon, die verband houden met de naderende zonnewende en het langer worden van de dagen na de kerstperiode.

Het geloof in het geluk brengende varken verspreidde zich zelfs over de Atlantische Oceaan, met immigranten die op zoek waren naar een nieuw leven in Amerika. Aan het einde van de 19e eeuw ontstond daar de traditie van het 'Peppermint Pig', een roze suikergoed varkentje dat na het kerstdiner in stukjes werd gebroken, zodat elk gezinslid zijn eigen portie geluk kreeg. Wij kennen onze eigen variant: het marsepeinen varkentje of spaarvarkentje, dat evenwel niet traditioneel wordt gebroken.

In de 19e eeuw beleefde het varken als symbool van geluk zijn hoogtijdagen. Het werd vaak afgebeeld als een bedeltje aan kettingen en armbanden, als speldenkussen of op kerst- en nieuwjaarswensen, die in die tijd erg populair waren en het imago van het varkentje als gelukssymbool tot op de dag van vandaag hebben beïnvloed. Het varken wordt nog steeds gezien als een intelligent dier dat geluk brengt voor de toekomst, en het hoeft niet noodzakelijkerwijs goudkleurig te zijn om dat geluk met zich mee te dragen. Zowel het kleine roze biggetje als het grote dikke varken symboliseren geluk, vooral in combinatie met het ultieme gelukssymbool: het klavertje vier. Het varken brengt geluk, het spaarvarken (dus) ook. Door het kapitaaltje dat  je er in kan sparen, en door de vorm. Het is een geschenk om je goede wensen voor het nieuwe jaar te begeleiden (Duitsland). En figureert ook als verpakking van het startkapitaal voor een baby en als geluksbrenger voor de kleine. Spaarbanken speelden daar op in door spaarvarkens te verstrekken aan (ouders van) pasgeborenen.
959
1014
1041
840+875
920
068
069
1031
Betekenis Klavertje Vier
En andere gelukssymbolen zoals het lieveheersbeestje, de schoorsteenveger en het hoefijzer.
Het Klavertje Vier heeft een bijzondere betekenis. Het staat voor geluk omdat het zo zeldzaam is. De vorm van het plantje zorgt er ook voor dat er bijzondere krachten aan toegekend worden. Het klavertje vier doet denken aan een kruis. De vier blaadjes staan voor: Hoop, Vertrouwen, Liefde, Geluk.
Waarom het klavertje 3 dan geen speciale betekenis heeft is mij niet duidelijk. Dit plantje zou kunnen verwijzen naar de heilige drie-eenheid. Saint Patrick gebruikte het klavertje drie, de shamrock, om de drie eenheid aan te duiden: Vader, Zoon en Heilige Geest. Zo verkondigde hij het christendom bij de Kelten in Ierland omstreeks het jaar 400.
Dat een plantje met 4 blaadjes een geluksplantje is geworden is geen toeval, 4 is een heilig getal. Er zijn 4 jaargetijden (lente, zomer, herfst, winter), 4 elementen (aarde, vuur, lucht, water), 4 windstreken (noord, oost, zuid, west), 4 evangelisten (Johannes, Mattheus, Marcus, Lucas).
Het klavertje 4 is alleen in onze westerse cultuur een gelukssymbool. Het getal 4 symboliseert bijvoorbeeld in Japan en China de dood. Daarom zal je op een Chinees of Japans geluksvarkentje geen klavertjes 4 vinden.
Er zijn veel meer geluksymbolen. Zoals de schoorsteenveger. Maar ook  het lieveheersbeestje wordt geassocieerd met geluk en voorspoed. In veel culturen wordt geloofd dat wanneer een lieveheersbeestje op je landt er geluk en welvaart op je pad zullen komen. Nog even een weetje: De naam lieveheersbeestje is een herinnering aan de tijd dat de Germanen in Europa gekerstend werden. De Germaanse naam voor het kevertje, Freyafugle, vogel van de godin Freya, werd verchristelijkt tot "onzelievevrouwebeestje" of (onze)lieveheersbeestje.

Schoorsteenveger
De schoorsteenveger in zijn zwarte kostuum met hoge hoed (vroeger was dat zo) staat ook symbool voor geluk. Immers, wanneer je je schoorsteen regelmatig laat vegen, zal je huis niet in brand vliegen door een schoorsteenbrand. De schoorsteenveger brengt geluk en voorspoed. Rond Nieuwjaar kan je klavertjes kopen in een potje met een schoorsteenvegertje er naast. Voor optimaal geluk. Tsja, je moet er maar in geloven. Wist je overigens dat:
  • Het aanraken of schudden van de hand van een schoorsteenveger geluk brengt?
  • Dat het zien van een schoorsteenveger, die daar een herkenbaar uniform heeft, in Duitsland als een teken van geluk wordt gezien?
  • Dat het in Engeland en Duitsland geluk brengt om een schoorsteenveger op je bruiloft te zien. Het brengt extra geluk wanneer de bruid de schoorsteenveger aanraakt of een kusje naar hem blaast.
  • Dat ze vooral In Duitsland marsepeinen schoorsteen-poppetjes verkopen rond Nieuwjaar, deze worden aan elkaar gegeven en staan dan voor een nieuw jaar zonder zorgen.
  • Dat het in Kroatië geluk brengt door een knoop van je kleding af te trekken wanneer je op straat een schoorsteenveger tegenkomt.
Wat heeft het hoefijzer er mee te maken?
Het geloof in de magische krachten van hoefijzers vindt zijn oorsprong bij zowel de oude Grieken als in het christendom. De Grieken geloofden dat ijzer het kwaad kon verdrijven en dat een hoefijzer op een halve maan lijkt, wat zij beschouwden als een symbool van vruchtbaarheid en geluk. En dat is nog steeds zo. Een hoefijzer hang je ondersteboven, zo valt alle ongeluk er uit. Anderen beweren dat hoefijzers met de opening naar boven geluk op zouden vangen. Beide kan waar zijn...........


Klavertje 4
Schoorsteenveger 7a
Schoorsteenveger (1)
Schoorsteenveger (6)
Terug naar de inhoud